Trên Đá Lát có một hải đăng đặt ở tọa độ: 8o40'01'' độ vĩ Bắc 111o39'50'' độ kinh
Đông, giúp hoạt động của tàu thuyền định hướng vị trí trong tầm hiệu lực ban đêm 18 hải lý, ban ngày 15 hải lý (không bật đèn).
Hải đăng cao 42 mét và màu sáng của đèn là màu trắng chớp đơn chu kỳ 5 giây. Hải đăng Đá Lát được đưa vào sử dụng từ năm 1994. Mùa hè đèn hoạt động từ 18 giờ đến 6 giờ hôm sau, mùa đông bật sáng sớm hơn 30 phút, tắt chậm 30 phút.
Hiện nay, mỗi kíp trực hải đăng có 5 người. Các anh cho biết, trước năm 1994 khi chưa có hải đăng, nhiều tai nạn đã xảy ra, nhưng từ ngày hải đăng Đá Lát hoạt động thì không có tàu nào bị tai nạn. Trong những vụ tai nạn được ghi vào lịch sử Đá Lát có tàu ngầm của Hà Lan bị mắc cạn ngày 9-7-1945. Đó là tàu 0.19 với 56 thủy thủ. Khi mắc cạn chỉ cứu được người còn tàu bị mắc cạn phải đến năm 1999 mới chuyển đi được.
2. Năm 1992 thực hiện chủ trương của Nhà nước, Bộ Giao thông vận tải giao cho Liên hiệp Khoa học sản xuất đóng tàu, tiền thân của Tổng Công ty công nghiệp tàu thủy Việt Nam (nay là Tập đoàn Công nghiệp tàu thủy Việt Nam) thực hiện thiết kế thi công hải đăng trên đảo Đá Lát. Liên hiệp trực tiếp giao cho Viện nghiên cứu thiết kế cơ khí GTVT (nay là Viện khoa học công nghệ tàu thủy) nhiệm vụ nghiên cứu thiết kế, chế tạo, lắp đặt hải đăng trên đảo Đá Lát.
Yêu cầu của hải đăng Đá Lát, ngoài việc đáp ứng những yếu tố kỹ thuật của một ngọn đèn biển, còn phải xây dựng phương án sản xuất, lắp đặt ở đảo, nơi mà quanh năm sóng to, gió lớn lại xa đất liền. Thời kỳ này ông Nguyễn Hữu Vượng là Viện trưởng.
Sau nhiều phương án được đưa ra bàn thảo, Bộ Giao thông vận tải đã duyệt phương án chế tạo hải đăng gồm 5 bloc: Đế đèn, là một khối bê tông hình chóp cụt cao 2,5 mét, có trọng lượng 1200 tấn; chân đèn được tạo bởi 4 ống bê tông, mỗi ống cao 8 mét, đường kính 1 mét; Nhà đèn gồm 2 tầng; tầng dưới là kho và nơi đặt máy phát điện, tầng trên là nhà ở của nhân viên và hệ thống thông tin liên lạc; thân đèn cao 20 mét kết cấu bê tông đúc ly tâm có hệ thống khung giằng và tháp đèn có lắp những đèn có tầm chiếu sáng xa tới 18 hải lý.
Cần cẩu nổi Biển Đông có sức nâng 600 tấn phục vụ việc lắp đặt Hải đăng Đá Lát
Để thực hiện công việc chế tạo, thi công, vận chuyển và lắp đặt hải đăng Nhà máy đóng tàu Bạch Đằng (nay là Tổng Công ty CNTT Bạch Đằng) đã đóng mới sà lan chuyên dùng, trên sà lan lắp một cẩu có sức nâng 600 tấn, cao 44 mét, tầm với max 14 mét để thi công lắp đặt hải đăng ở Đá Lát. Nhà máy đóng tàu Sông Cấm đóng phương tiện chuyên chở máy móc phục vụ thi công. Việc "cõng" cây hải đăng ra đảo do sà lan CSG81 đảm nhận. Sà lan này do phân viện thiết kế tàu thủy (ở phía Nam) thiết kế cải tạo, gia cường từ sà lan đã có sẵn.
Ngày 18 tháng 3 năm 1994 tất cả rời bến từ phía Bắc để cập cảng X51 thành phố Hồ Chí Minh, nơi được chọn làm địa điểm lắp ráp thi công. Ngày 22 tháng 4 năm 1994 hai chiếc tàu VIFRASAL2 và VIFRASAL4 kéo cần cẩu nổi, sà lan CSG81 rời cảng X51 đi Đá Lát.
Để đưa được tàu và hải đăng đến Đá Lát, những người thi công phải tiến hành nổ mìn, dọn đá, tạo luồng để vào được vị trí lắp hải đăng. Luồng phải dọn dài 800 mét, rộng 50 mét, đạt độ sâu từ 1,8 ~ 2 mét.
Suốt 27 ngày đêm thi công tại Đá Lát giữa biển khơi muôn trùng sóng gió, ngọn hải đăng đã hoàn thành.
Hội đồng nghiệm thu cấp Nhà nước gồm đại diện Ban biên giới Chính phủ, ủy ban kế hoạch Nhà nước, Bộ Quốc Phòng, Bộ tư lệnh Hải quân, Bộ Giao thông vận tải…đã làm việc tại Đá Lát và đánh giá công trình thi công đúng thiết kế, đảm bảo yêu cầu kỹ thuật, mỹ thuật. Hải đăng Đá Lát đã được bàn giao cho công ty Đảm bảo Hàng hải 1 tiếp quản sử dụng.
3. Hai mươi năm kể từ ngày được Nhà nước giao nhiệm vụ, mười tám năm kể từ ngày được đưa vào sử dụng, ngọn hải đăng Đá Lát vẫn chiếu sáng để hướng dẫn tàu thuyền qua lại đảm bảo an toàn hàng hải và xác định chủ quyền Việt Nam ở Trường Sa.
Hiện nay ngọn hải đăng ở Đá Lát đã dùng nguồn cấp điện bằng năng lượng mặt trời thay cho máy phát như trước đây. Trạm trưởng hiện nay là đồng chí Vũ Duy Minh. Anh cho biết, mỗi kíp trực ở đây kéo dài 9/12 tháng, anh em toàn là người Hải Phòng, trạm có 5 người. Ngoài kia biển và trời hòa chung một màu, giữa mênh mông biển khơi, đó là nơi hoạt động của hàng trăm, hàng mấy trăm chiếc tàu đánh bắt hải sản của bà con. Những ngày biển lặng cũng như những ngày gió to sóng lớn thì ngọn đèn biển chính là "người" chỉ đường cho những chiếc tàu của ngư dân biết phương hướng. Nhìn ngọn đèn là hình dung ra Tổ quốc mình.
Một điều thú vị nữa ở Đá Lát là đã được phủ sóng của điện thoại di động Viettel. Ngày nay cơ sở vật chất, thiết bị trên đảo và hải đăng Đá Lát cũng như điều kiện sinh hoạt của anh em gác đèn cũng như chiến sĩ đã được cải thiện rất nhiều.
Hải đăng Đá Lát, công trình đèn biển do Viện Khoa học công nghệ tàu thủy Việt Nam thiết kế, thi công đã trở thành một biểu tượng của chủ quyền đất nước ở Trường Sa. Hải đăng là công trình vĩnh cửu. Khi viết bài này, chúng tôi đã cố tìm xem tại sao đảo lại có tên là Đá Lát? Phải chăng trong chuyến đi của chiếc tàu Austen, viên thuyền trưởng tên là Ladd người Anh, đã nhìn thấy một hòn đảo trong hệ thống đảo của Trường Sa vào ngày 29/03/1843. Rồi được Richard Sprathy ghi lại trong bức thư đề ngày 1/4/1843 gửi cho cơ quan thủy văn của Hoàng gia Anh. Bức thư này được Tạp chí Hàng Hải số 697 của Anh đăng tải cùng năm. Theo thông lệ của người Anh thì tên hòn đảo được gọi theo tên người phát hiện đầu tiên, đó là Ladd thuyền trưởng của tàu Austen.
Âm tiếng Việt đọc Ladd là Lát. Điều ấy theo chúng tôi cũng là một giả thiết có cơ sở.
Hải đăng Đá Lát - một công trình biển có ý nghĩa chính trị và kinh tế cao được đội ngũ "người đóng tàu" Việt Nam sản xuất lắp đặt thành công. Đó là sản phẩm của Công nghiệp tàu thủy (ngày nay là Tập đoàn Công nghiệp tàu thủy Việt Nam) không chỉ là ngọn đèn biển phục vụ cho hàng hải, bởi ngọn hải đăng ấy, như là cột mốc biểu thị chủ quyền của Việt Nam trên Thái Bình Dương.
Hải đăng Đá Lát - ngọn đèn sáng mãi ở Trường Sa.
Đỗ Quyên